خانه به دوش

انسان متمدن اکنون فاصله زیادی از انسان طبیعی گرفته است. انسان طبیعی که محصول دوره تکاملی طولانی خود بوده، تازه لازم است که بعد از تولد، سالها دوره‌های آموزشی طی کند و مدرسه و مهدکودک برود تا علاوه بر آنچه توسط ژنوم زیستی به او منتقل شده، چیزهای زیاد دیگری را هم بیاموزد که همان دستاورد و میراث تاریخ هم نوعانش است. البته در صورتیکه بخواهد یکی از آنان تلقی شود. این پوسته جدید متشکل از آموزش ها، پیش فرض‌ها، بدیهیات و عرفیات بر روی ذهنیت یک انسان، در طی دوران بسیار زخیم شده و راه را برای مطالعه برخی از ریشه های نژادمان دشوار کرده است.

یکی از راههایی مورد علاقه آنتروپولوژیست ها برای مطالعه این ریشه ها، رصد کردن انسانهایی است که تمدن ابتدایی‌تر و سبک‌تری دارند طوری که بتوان از پشت آن راحت‌تر ریشه ها و اعقاب انسانی‌مان را دید زد و آن پدربزرگ‌های مشترک را بهتر فهم نمود. از اینرو قبایل بدوی آفریقا یکی از منابع غنی مطالعه برای انسان‌شناس‌ها و روانشناس‌ها به منظور ملاقات با جدّ بزرگ طبیعی‌مان است. و هم آنجاهاست که میتوان ریشه خیلی از چیز ها، و منجمله خدایان را، جستجو نمود.

کارگردان فیلم های مشهور دالان سبز و رهایی از شاوشنگ، بعد از هشت سال بالاخره فیلم جدیدی روی پرده فرستاده است. مه، فیلمی در ژانر ترسناک و علمی تخیلی، ولی با درون‌مایه‌ای انسان‌شناسانه است. این فیلم آنچه را از بشر برهنه شده از جهاز تمدن و عاری از آموزه های گول‌زننده اجتماعی میخواهیم ببینیم برایمان به تصویر می‌کشد اما نه در قبایل آفریقایی؛ بلکه درون یک سوپرمارکت آمریکایی!

ترس، ترس عمیق و واقعی، همان کیمیایی است که مستقل از خاستگاه اجتماعی‌ فعلی‌مان، به‌ناگاه ما را به پدران باستانی‌مان مانند می‌کند. و این فیلم به خوبی این نقطه ضعف را به رخمان کشیده ‌است؛ با شبیه سازی آنچه زمانی واقعاً بر سر ذهنیت پدران طفلک‌مان آمده است در مواجهه با جهانی نامفهوم و ناخوانا.

فیلم را حتماً ببینید. با نگاهی دین‌پژوهانه. و مطمئن باشید ظرایف غافلگیر کننده زیادی در انتظارتان است. در کنار دیگر ماجراهای میخکوب کننده فیلم، شاهد ظهور مینیاتوری یک مذهب نیز خواهید بود. خواهید دید که در شرایط استثنائی و بواسطه ترس و مواجهه با امری توضیح داده ‌نشده و کاملاً بدیع و مرموز، چه راحت این انسان بزک کرده به بدویت خویش باز میگردد و حتی تا آداب مطرودی مثل قربانی انسان در معبد خدایان پیش میرود. مذهب می‌سازد، تجربه دینی میکند، مخالف کشی میکند و فتنه به‌پا میکند؛ این همه، فقط در طی دو روز و درست در قلب تمدن رخ می‌دهد. شاید هم حتی پی ببرید که که چرا پیامبران معمولاً شهید می‌شده‌اند در طول تاریخ!

فرانک دارابونت باز هم شاهکاری خلق کرده است. با نگاهی نسبتاً منفی‌تر به مذهب ( و به مخالفین و موافقین سر سخت آن) و در تحسین اخلاقِ فارغ از حسابگری. این تغییر موضع ظریف نسبت به مذهب در طی دو فیلم پیاپی‌اش، شاید اثرات واقعه‌ایست که در فاصله میان این دو فیلم رخ داده است. در سپتامبر سال 2001.